Verslag Landelijke netwerkdag leergemeenschap Water en Ruimte

Op 17 november is een netwerkdag van de landelijke leergemeenschap Water en Ruimte om alle landelijke ervaringen met elkaar kunnen delen, onder de noemer: Verbinden en versterken van water en ruimte. Er komen actuele landelijke thema’s op het gebied van water en ruimte aan de orde, en een update over de huidige stand van zaken.

Op de netwerkdag komen de regionale leergemeenschappen bij elkaar om te netwerken en hun ervaringen te delen. Het betreft de leergemeenschappen Oost, West, Noord en Zuid. Thema’s binnen de regionale leergemeenschappen zijn onder meer: overheidsparticipatie, stedelijk waterbeheer, waterrobuust inrichten (Oost), samenwerking, waterpeil in een historisch stadscentrum, omgaan met extreme buien in de stad (West), burgerparticipatie en draagvlak, verschuivende rollen en verantwoordelijkheden (Noord), samenwerking, omgaan met de participatiesamenleving, werken in andermans keuken (Zuid).

Plenair gedeelte

Dagvoorzitter Corné Nijburg (Water Governance Centre) opent de netwerkdag met de vaststelling dat het netwerken al meteen vanaf de inloop volop gaande is. Deze landelijke, jaarlijkse netwerkdag is een aanvulling op de bijeenkomsten van de regionale leergemeenschappen, met als doelen: wat kunnen we van elkaar leren, en hoe koppelen we onze regionale opbrengsten aan de landelijke thema’s?

Deze keer hebben we geen speciaal thema, maar er spelen veel onderwerpen waarover we samen veel kunnen leren en kunnen delen. Denk aan het Jaar van de Ruimte, het Deltaprogramma dat met Prinsjesdag vorig jaar een nieuwe fase is ingegaan, en het programma voor Ruimtelijke Adaptatie dat volop draait.

Stand van zaken Water en Ruimte, Menno ten Heggeler (provincie Overijssel)

Menno ten Heggeler verkent in zijn plenaire presentatie het dilemma dat samenhangt met het clichébeeld over Water en Ruimte. Het beeld van twee uiteenlopende werelden, elk met eigen mensen die een eigen opleiding volgden, elk met een eigen taal en eigen redeneerlijnen. Het clichébeeld dat ook tot een scheiding tussen beide wereld kan leiden. Is dat terecht, en is dat jammer?

Het dilemma bestaat er aan de ene kant in dat de benadering ‘per wereld’ lijkt te zorgen voor meer beheersbaarheid en minder complexiteit, omdat er eenvoudigweg minder partijen bij betrokken zijn. Aan de andere kant levert het (vroegtijdig) betrekken van meer partijen, uit beide werelden, juist tot meerwaarde en kwalitatief betere oplossingen. Want in dat geval kunnen we het gebied centraal stellen en kunnen we opereren als één overheid, en juist slimme koppelingen maken, ook tussen water en ruimte.

Het dilemma (weegt die complexiteit op tegen de meerwaarde die deze complexiteit biedt) lijkt te verdwijnen als we kijken naar goede (Zwolse) voorbeelden waarbij water en ruimte integraal benaderd worden.

Ten Heggeler noemt de binnenstad van Zwolle waar een slimme combinatie wordt gerealiseerd van woningbouw en waterkering in de projecten Kraanbolwerk en Weezenlanden, waarbinnen klimaatbestendigheid, waterveiligheid en wonen samengaan.

Hij noemt ook de geluidswal rond de wijk Stadshagen in Zwolle die tevens de functie van noodwaterkering krijgt. Dankzij de wal blijft de wijk droog bij een eventuele overstroming van de polder Mastenbroek.

Denk ook aan het project Kampereilanden in Zwolle, waar de oplossingsrichtingen lopen langs de lijnen van het meerlaagsveiligheidsmodel, om de buitenpolders tussen het Zwarte Meer en de oude Zuiderzeedijken te beschermen tegen overstroming.

Wat zijn nu de succesfactoren voor die integrale samenwerking tussen beide werelden? Ten Heggeler noemt onder andere de systeembenadering, waarbij de betrokken partijen vanuit een ketenbenadering samenwerken en samen hun belangen vertalen in ambities. De urgentie van het probleem dat opgelost moet worden is ook een succesfactor: “het moet pijn doen”. Dat vergemakkelijkt de bewustwording en de betrokkenheid.

Overheden moeten helder zijn over hun belangen en deze vertalen naar hun rol in het proces. Dat bepaalt de wijze waarop de samenwerking vorm krijgt, of het nu handhaving is, of het ontwikkelen van beleid, of juist het faciliteren, het verbinden, het ruimte geven. Ten Heggeler gebruikt daarvoor de term ‘proceskunst’, een handelwijze die leidt tot openheid en vertrouwen. Het aanvankelijk ingebrachte dilemma bestaat volgens Ten Heggeler in ieder geval niet, want: water IS ruimte, en ruimte IS water.

In de discussie na de presentatie komen de volgende leerpunten op tafel:
- De meekoppelkaart is een effectief instrument om opgaven en afspraken bespreekbaar te maken en ook werkelijk te agenderen.
- Zorg ervoor dat je met elkaar overlegt vóórdat het vergunningentraject begint.
- Een ‘ramp’ wil wel eens helpen om breed draagvlak te krijgen en samen een perspectief te scheppen. Benut dat momentum als het zich voordoet.

Watercasco Zwolle, Han Goodijk (gemeente Zwolle)

Han Goodijk vertelt in zijn plenaire presentatie over de ‘Verkenning ruimtelijke adaptatie compartimentering Zwolle-Zuid’, kortweg het Watercasco Zwolle. Wat zijn de mogelijkheden van de ruimtelijke inpassing van deze compartimentering die de gevolgen van een mogelijke overstroming vanuit de IJssel en de Vecht moet voorkomen en beperken?

Het onderzoek betreft dus ook hier ruimte en water: ruimtelijke inrichting, dijkverbetering en crisisbeheersing. Goodijk stelt dat het project zoekt naar slimme combinaties van maatregelen in het model van de meerlaagsveiligheid, en kijkt naar meekoppelkansen en naar mogelijke aansluiting bij de natuurlijke waarden en aanwezige hoogten in het landschap.

Het onderzoek houdt ook rekening met de historische waarden van het landschap. Al van oudsher kampt Zwolle en omstreken met natte gronden en overstromingen als gevolg van hoogtij in de Zuiderzee. Al sinds de veertiende eeuw grijpen de bewoners in in het landschap: ontginning van de beekdalen en het veenlandschap, en beïnvloeding van de stroomrichting van de waterwegen.

De compartimentering van het Watercasco Zwolle (“de poffertjespan”) voor de waterberging is nu in ontwerp gereed en wordt op dit moment doorgerekend met een 3Di-model op mogelijke scenario’s. De compartimentering houdt rekening met de uiteenlopende landschapstypen, elk met eigen eigenschappen: ‘watermachine’, ‘zandheuvel’, ‘klimaatdijk’, ‘natuurlijk reliëf’.

Maar het onderzoek houdt ook rekening met de gebruikers van dat landschap: particulieren, bedrijven, agrariërs. Wat zijn de economische, toeristisch-recreatieve en ecologische kansen die zij kunnen nemen bij de mogelijke ingrepen die de compartimentering met zich meebrengt?

In de discussie na de presentatie komen de volgende leerpunten op tafel:
- Door waterrobuustheid en klimaatbestendigheid in de plannen mee te nemen, vormt de financiering van de maatregelen gaandeweg steeds minder een probleem. Denk daarbij een bouwplannen van bijvoorbeeld agrariërs die nu al rekening kunnen houden met de komende waterhoogten.
- Door kansen die de maatregelen met zich meebrengen goed in beeld te brengen, kun je de plannen beter ‘verkopen’ aan de bewoners en de ondernemers: “what’s in it for me?”

Sessies – de cases

De parallelle werksessies krijgen als opdracht mee te zoeken naar ‘de gouden tip’ en deze bij terugkomst te plenair te delen. Het betreft de volgende werksessies.
- Agendasetting, Maartje Scholten (gemeente Delft)
Hoe krijg je een actueel thema op de agenda? Met CoP Zuidvleugel Randstad als voorbeeld.
- Monitor Ruimtelijke Adaptatie, Gerald jan Ellen (Deltares) en Mike Duijn (TNO)
Hoe kunnen we verder leren van de monitor?
- Samenwerken, Menno ter Heggeler (provincie Overijssel)
Hoe geef je de samenwerking vorm? Casus IJssel-Vechtdelta
- Hitte, Ellen Wilms, Jeroen Kluck (Tauw/HvA)
De opbrengst van een stresstest naar hitte
- Dijkversterking als katalysator, Jan Maurits van Linge (Terra Incognita)
Kan dijkversterking aanjager zijn voor een brede gebiedsaanpak?
- Burgerbetrokkenheid, Jean Eigeman (BDO)
Hoe maken we van iedereen waterbeheerder?

Resultaten en wrap-up

De gouden tips uit de werkgroepen:
- Agendasetting
Investeer in het proces en de samenwerking, en borg dat door er een potje voor te reserveren + Vier je successen en gun elkaar het podium
- Monitor Ruimtelijke Adaptatie
Zet de monitor in als kwaliteitskeurmerk, een benchmark die zich ontwikkelt + Breng best practices in beeld, bundel en deel deze
- Samenwerken
Neem genoegen met kleine stapjes, deze leiden tot succes + Zorg voor de goede mensen op de goede plek, nodig ook mensen van andere organisaties uit in een mogelijke schakelfunctie
- Hitte
Laat de persoon die de hittekaart samenstelt en beheert diens kennis uitdragen binnen de organisatie + Maak een klimaattoets en spreek mensen hierop aan: benadruk dat dit voor hen en hun omgeving van belang is
- Dijkversterking als katalysator
Sluit op tijd aan, zorg dat de juiste mensen op tijd aan de juiste tafel zitten + Gebruik tijd (deadline) als stuwend drukmiddel
- Burgerbetrokkenheid
Houd je proces open en geef initiatieven van burgers voortdurend een kans, zo snel en zo vroeg mogelijk in het proces + Organiseer hierin ook wederkerigheid