Werkgroep zet leergemeenschappen Water en Ruimte door

In het najaar heeft de Landelijke Werkgroep Watertoets een werkplan gemaakt voor de derde en laatste fase van de Evaluatie Watertoets, die in 2013 en 2014 uitgevoerd gaat worden. De leergemeenschappen Water en Ruimte zullen door de Landelijke Werkgroep Watertoets samen met de Unie van Waterschappen, het Water Governance Centre en het Deltaprogramma Niewbouw en Herstructurering verder vormgegeven worden.

De Evaluatie van het procesinstrument watertoets 2011 bestaat uit drie fasen: een afbakenend bureauonderzoek (fase 1), een praktijkverkenning (fase 2) en de uitvoering van de aanbevelingen van de evaluatie in een actieprogramma (fase 3). In de periode 2010-2011 zijn de eerste twee fasen van de evaluatie watertoets uitgevoerd. Inmiddels zijn ook de contouren duidelijk voor het vervolg.

Betekenissen van de "watertoets" in het werkveld

Aan de watertoets worden in het werkveld meerdere betekenissen toegekend. Een hoofdonderscheid kan worden gemaakt in de opvatting en toepassing van de watertoets als (formele) procedure of als (informeel) proces. Daarnaast kan onderscheid worden gemaakt tussen toepassing van de watertoets op inrichtingsniveau (vaak het bestemmingsplanniveau) en op strategisch niveau (gemeentelijke en provinciale structuurvisies, gebiedsontwikkelingen). De volgende figuur zet deze interpretaties schematisch neer, vanuit het perspectief van de waterbeheerder. De term watertoets is eigenlijk geen goede term. Het betreft geen toets achteraf, maar de watertoets is gericht op meedenken en overleg etc.

kwadrant evaluatie watertoets

De evaluatie 2011 was vooral gericht op de rechterkant van het kwadrant. Men wilde meer zicht krijgen op de inbreng van waterbeheerders bij locatiekeuzen, waardoor de focus meer komt te liggen op de meer strategische ruimtelijke planvorming. Het kwadrant is een product van de evaluatie. Tijdens de interviews met betrokkenen bij diverse cases bleek het namelijk steeds nodig om uit te leggen, dat de evaluatie niet ging over de watertoets (als procedure) bij bestemmingsplannen.

Uitkomsten evaluatie

Uit de evaluatie van de watertoets blijkt het belang van proactief handelen en het belang van het zoeken van verbindingen en interbestuurlijke samenwerking. Uit de evaluatie komt ook naar voren dat de toepassing van de watertoets bij strategische planvorming - de deelname in een (gebieds-)proces en de afhechting van een (gebieds-)proces - door het werkveld vaak niet gezien worden als onderdeel van de watertoets en dat men vindt dat juist hier de waterschapsinbreng goed verloopt.
Wel heeft men behoefte aan meer uitwisseling van ervaringen. Verder blijkt uit de evaluatie van de watertoets dat het meer procesgerichte kwadrant - relatiebeheer, overleg, en meedenken over inrichtingsmaatregelen - in het werkveld aandacht behoeft.

Doel

Het doel van de activiteiten in de komende jaren is dan ook om deze aspecten van de watertoets onder de aandacht te brengen van beleidsmakers en bestuurders en mogelijke verbeteringen van de watertoets als proces te bevorderen en uit te dragen.

Onderzoek: Leergemeenschappen hebben meerwaarde

Uit de evaluatie is onder andere naar voren gekomen dat sturing in strategische processen vooral afhankelijk blijkt van een succesvolle deelname in deze processen. Ook bleek dat binnen het werkveld een grote behoefte bestaat om hierover van elkaar te leren. Dit heeft in 2011 een lerend netwerk Water en Ruimte opgeleverd. Uit onderzoek van het bureau Org-ID naar (onder meer) de leergemeenschappen, blijkt het volgende:

  • Er is groot draagvlak voor het na 2012 voortzetten van de leergemeenschappen (het lerend netwerk) Water en Ruimte.
  • Er is veel waardering voor de leergemeenschappen juist vanwege de netwerkfunctie (grote diversiteit aan disciplines), de kwaliteit, de aansluiting bij de praktijk in de regio, de grote betrokkenheid van deelnemers en de goede organisatie van de bijeenkomsten.
  • Waterschappen vinden dat de betrokkenheid van andere RO partijen (zoals gemeenten, provincies, ontwikkelaars) bij de leergemeenschappen beter kan.

Op basis van deze conclusies heeft de Landelijke Werkgroep Watertoets besloten om de leergemeenschappen in de vier huidige regio's ook in 2013 door te zetten. Naar verwachting organiseert de werkgroep in samenwerking de Unie van Waterschappen, het Water Governance Centre en het Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering in 2013 weer drie bijeenkomsten in de vier regio's.

Bestuurlijke masterclasses

Ook heeft de werkgroep gekeken naar mogelijke proefprojecten die moeten leiden tot grotere doelmatigheid in de ruimtelijke planvorming, een effectieve inzet van beperkte middelen en tot voorkomen van verkokering. Uit een quick scan van Arcadis blijkt dat er bij de mensen op de werkvloer weinig behoefte is naar dergelijke proefprojecten, omdat er al het nodige plaatsvindt. Op bestuurlijk niveau is dit weliswaar minder het geval, maar dan zou men met activiteiten aan moeten sluiten bij lopende projectactiviteiten. De werkgroep geeft daarom voorlopig geen prioriteit aan dit onderdeel.

Een instrument om beheer- en onderhoudskosten mee te wegen?

Het zou bedrijfseconomisch voor de hand liggen om in de ontwikkelfase van plannen al de toekomstige beheer- en onderhoudskosten mee te nemen. Bij afwegingen over locaties en inrichting spelen in de huidige praktijk vrijwel alleen investeringskosten een rol. Gevolg daarvan is dat duurzame alternatieven financieel minder gunstig worden beoordeeld. Door alle kosten gedurende de levenscyclus in beeld te brengen wordt een evenwichtiger financiële vergelijking mogelijk.

Om die beheer- en onderhoudskosten op een goede manier mee te nemen in het planproces, heeft de werkgroep gekeken naar de wenselijkheid om hiervoor een instrument te ontwikkelen. Uit een quick scan van Arcadis blijkt dat hier wel behoefte aan is. De werkgroep heeft besloten om hiervoor geen ‘uitgebreide tool' te gaan ontwikkelen, maar als het budget het toelaat, wel te kijken naar een eenvoudige methode.

Afhankelijk van de beschikbare budgetten, vult de werkgroep begin 2013 het werkplan verder in.