Bergen op het oppervlaktewater?!

Gaat het bij de watertoets om het handhaven van normen of om het bereiken van bepaalde strategische doelen? Dat is de discussie die regelmatig naar boven komt tussen waterschap en gemeente. Een mooi voorbeeld van het loslaten van ‘de norm' is te vinden in 's‑Hertogenbosch. Hier besloten de bestuurders om op specifieke locaties waar weinig mogelijkheden zijn voor waterberging de beschikbare capaciteit van het watersysteem te gebruiken om water te bergen.

's-Hertogenbosch heeft een bijzondere ligging als ‘afvoerputje' van Dommel, Aa en Zuid-Willemsvaart. Met deze rivieren vanuit het zuiden en de Maas in het noorden, is goed waterbeheer hier van levensbelang. Bij extreem hoge waterstanden op de Maas kan het water vanuit het zuiden niet meer worden afgevoerd op de Maas. Zo gebeurde het dat in 1995 delen van de A2 rond 's-Hertogenbosch en het Bossche Broek onder water stonden. De A2 wordt overigens nu beschermd door een dijk langs De Dommel.

De verschillende waterpartners in het gebied (waterschap Aa en Maas, waterschap De Dommel, waterbedrijf Brabant Water en de gemeente 's‑Hertogenbosch) hebben de afgelopen jaren plannen gemaakt en uitgevoerd om op een goede manier in te kunnen spelen op hoogwater. Uit verschillende studies blijkt dat de gemeente inmiddels het watersysteem behoorlijk goed op orde heeft.

denbosch_grootWaterplan en waterstructuurplan
Zo is bijvoorbeeld het project ‘Hoog Wateraanpak 's‑Hertogenbosch' in het leven geroepen. Hierbij wordt het gebied ten westen van 's-Hertogenbosch aan de rand van Vlijmen ingericht als waterbergingsgebied. Daarnaast heeft de gemeente 's‑Hertogenbosch in 2009 een waterplan opgesteld. Hierin heeft de gemeente aangegeven per deelgebied van 's‑Hertogenbosch een inrichtingsvisie te ontwikkelen, waarbij de gemeente het watersysteem en stedelijke ontwikkelingen optimaal op elkaar afstemt. In het waterstructuurplan is deze inrichtingsvisie en ook het gemeentelijke hemelwaterbeleid opgenomen, waarbij keuzes worden gemaakt over hoe om te gaan met het verwerken van neerslag.

Idee
Op dat punt kwamen de medewerkers waterbeheer van de gemeente 's‑Hertogenbosch met een innovatief idee. Uit de inventarisatie van alle wijkwateren bleek namelijk dat er ruimte voor lokale waterberging over was. Deze wateren zitten ruim in hun jasje. Dus waarom dan niet deze capaciteit gebruiken en water bergen in het oppervlaktewater als er op een specifieke locatie te weinig mogelijkheden zijn voor waterberging? Ten tweede kan de gemeente deze capaciteit ook inzetten als er behoefte is aan meer water in het oppervlaktewater. Bijvoorbeeld ten behoeve van verversing, hoger peil en doorstroming en waterkwaliteit. 's-Hertogenbosch heeft een aantal wateren die hiervoor in aanmerking komen. Als derde oplossing kan de gemeente de waterberging inzetten voor infiltratie in verdroogde (natuur)gebieden. Ook die zijn er in ‘s-Hertogenbosch.

Maatschappelijk gezien is het doelmatiger om in het oppervlaktewater van het wijkwatersysteem te bergen (doelmatigheidsafweging en gebiedsbenadering), dan voor elk project telkens een lokale afweging te maken.

Enthousiasme en realisme
Martine Beuken-Greben is namens de gemeente betrokken bij het uitwerken van dit idee en merkte al snel dat collega's enthousiast waren. "Het stond ze wel aan om meer te bergen in het huidige watersysteem, alleen wel op een veilige manier." Toch was er ook wel veel discussie. Zowel bij waterschap als bij gemeente worstelden ambtenaren met hoe ze het idee moesten vastleggen. Beuken-Greben: "Aan de ene kant wil je maatwerk, aan de andere kant zijn er ook regels nodig die zorgen dat het watersysteem ook over vijftig jaar, met een ander klimaat, nog volstaat. Ik kan mij ook wel inleven in de tegenstrijdigheid". In dit geval was de formulering van deze maatregel van groot belang. "We zijn erop uitgekomen dat de NBW-norm voor wateroverlast als basis overeind blijft (een veilig en robuust watersysteem behouden) en dat het benutten van de beschikbare overcapaciteit de laatste keuze is, na de andere mogelijkheden om water op te vangen. Vanwege mogelijke wateroverlast op het regionale watersysteem is wel als voorwaarde gesteld dat hiernaar geen versnelde afvoer mag plaatsvinden."

Beleidsregel
Ook de vergunningverleners van het waterschap hadden er in eerste instantie moeite mee. Beuken-Greben: "Zij hebben zich te houden aan regels. Dat is hun taak. In een beleidsregel bij de Keur van het waterschap staat dat bergen in oppervlaktewater van leggerwaterlopen niet is toegestaan. Daar hebben zij zich dus aan te houden. De motivatie bij de beleidsregel bood wel enig houvast om af te wijken, mits sprake is van een gezamenlijke, weloverwogen keuze (gebaseerd op de doelmatigheidsbenadering). Juridisch zou dit echter alleen met een apart besluit van het bestuur kunnen. Een voordeel was dat gemeenten en waterschap al jarenlang goede afspraken hebben over het beheer en onderhoud van het wijkwatersysteem. Consequenties van berging in het oppervlaktewater voor het beheer en onderhoud van het wijkwater kunnen dan meteen onderling worden geregeld.
Deze case heeft ertoe geleid dat het waterschap zijn beleidsregel zodanig gaat bijstellen dat in dit soort gevallen gemakkelijker maatwerk mogelijk is, waarbij maatschappelijke doelmatigheid leidend is. Dan kan er een vergunning verleend worden zelfs als er regenwater in het oppervlaktewater wordt geborgen."

Leerpunten
Uit dit proces heeft Beuken-Greben een aantal leerpunten gehaald: "Het is heel belangrijk om de gezamenlijke opgave voor ogen te houden en daarnaast respect voor elkaars belangen te hebben. Ook blijkt in zo'n traject dat er meer mogelijk is dan je in eerste instantie denkt als je goed luistert naar elkaar. Na veel gesprekken over nut, noodzaak en mogelijkheden zaten we als waterschap en gemeente op één lijn: het is een goed idee om breder te kijken en niet onnodig maatschappelijke kosten te verlangen voor waterberging, terwijl er elders ruimte of zelfs behoefte is aan water. Met deze gezamenlijke missie lukte het om de instrumenten (beleid en regels) aan te passen om dit idee uit te kunnen voeren."

Meer informatie
Kijk op http://www.s-hertogenbosch.nl/inwoner/milieu/water/