Meetgegevens IJsselmeer

BladwijzerBundeling ecologische meetgegevens van het IJsselmeergebied

Aan de vooravond van grote veranderingen in het IJsselmeergebied heeft Rijkswaterstaat zeventien jaar biologische monitoring in het gebied plus aanvullende andere gegevens geordend in een lijvig rapport. De hoofdlijnen daaruit zijn samengevat in de handzame brochure Ecosysteem IJsselmeergebied, nog altijd in ontwikkeling, die RWS in september 2010 heeft uitgebracht.

De verdienste van dit ontsluitingsproject is dat het veel verder gaat dan cijfers en feiten in rubrieken plaatsen. Rijkswaterstaat heeft gezocht naar trends, correlaties en parallelle sporen. Deze bieden in een aantal gevallen gedegen aanleiding om hypotheses op te stellen voor de verklaring van plotselinge veranderingen in het ecosysteem.

BladwijzerEcologische kwaliteit neemt af

Natura 2000-doelen en de maatregelen om deze te bereiken, kunnen niet los worden gezien van de veranderingen die de komende jaren voor het IJsselmeergebied op het programma staan. Bij al die veranderingen is de ecologische toestand van het gebied cruciaal, vooral in het Markermeer en IJmeer. Daar gaan de plannen immers het verst (buitendijks bouwen).  Maar ook de voorgenomen peilverhoging van het IJsselmeer zal zijn invloed hebben op de ecologie van het gebied.  En dat, terwijl de ecologische kwaliteit van het natte hart van Nederland al geruime tijd afneemt. De onderzoeksprogramma's die  binnen enkele jaren de oorzaken van de trendmatige afname van de natuurkwaliteit aan het licht moeten brengen, kunnen inmiddels beschikken over de gebundelde meetgegevens die Rijkswaterstaat de afgelopen decennia heeft verzameld.

Bladwijzer Meetreeksen ontsloten

Eén van de onderzoeksprogramma bestudeert de Autonome Neergaande Trends ( ANT). Een ander onderzoek richt zich specifiek op mogelijkheden om de ecologie van het Markermeer robuust te maken Natuurlijker Markermeer- IJmeer ( NMIJ). Het Markermeer moet ecologisch tegen een stootje kunnen, ofwel: stedelijke bebouwing mag, mits de natuur er niet onder lijdt.
Ten behoeve van deze onderzoeken is dus nu het lijvige rapport met biologische meetgegevens verschenen.

BladwijzerTrends

Zonder op de stoel van de onderzoekers van de ANT en NMIJ-studies te gaan zitten - projectleider Ruurd Noordhuis trekt geen conclusies, maar doet slechts suggesties - komen uit de resultaten van het Programma Biologische Monitoring duidelijk enkele trends naar voren. Zo blijkt dat de chemische verontreiniging en de nutriëntgehalten zijn afgenomen. In eerdere jaren verdwenen waterplanten zijn teruggekeerd. De visstand blijft nog altijd veranderen. Er komen steeds meer exoten. Vogels verplaatsen zich al naar gelang het voedselaanbod en als dat aanbod sterk terugvalt, zoals het geval is met de driehoeksmossel, gaan vogelpopulaties sterk terug.  Dankzij natuurontwikkeling zijn sommige moerasvogels teruggekeerd. De habitat rietland gaat echter gestaag verder achteruit.

Bladwijzer Systeemshifts

Een stap verder gaan de hypotheses die verbanden leggen tussen verschillende trends én bepaalde invloeden op het ecosysteem in het IJsselmeergebied. Die invloeden zijn autonome processen, of verschuivingen die door menselijk ingrijpen zijn beïnvloed of veroorzaakt. Autonome processen zijn bijvoorbeeld de klimaatverandering of eigenschappen en krachten binnen het ecosysteem zelf. Van de menselijke invloeden zijn de harde ingrepen, zoals het indelen van het IJsselmeergebied in afzonderlijke compartimenten, het meest bepalend.
Noordhuis signaleerde in de monitoringresultaten vier momenten waarop het ecosysteem met een schok van karakter veranderde. Dat duidt er volgens hem op dat al geruime tijd een destabiliserende invloed aan het werk is waartegen populaties van planten en dieren zich verzetten. ‘Vergelijk het met een gespannen veer. Een plotselinge extra invloed, zoals enkele opeenvolgende strenge winters of warme droge zomers kunnen er dan toe leiden dat de veer losspringt. Het systeem gaat kantelen en er is geen houden meer aan.' Hij illustreert dat aan de hand van driehoeksmosselen die ook onder ongunstige omstandigheden lang standhouden,doordat ze hun eigen biotoop creëren. Ze dekken de bodem af en voorkomen opwerveling van slib. Wordt in zo'n populatie toch een bres geslagen, dan kan de hele populatie in korte tijd verdwijnen, en daarmee ook de vogelsoorten die mosselen op het menu hebben staan. 

Vier systeemshifts in het IJsselmeergebied op een rij, elk met een voorgeschiedenis, de verzamelde feiten, het verloop van de verandering en de aanloop naar een volgende verandering.

Lees dit boeiende verhaal in de brochure "Ecosysteem IJsselmeergebied: nog altijd in ontwikkeling". Voor meer informatie kunt u het gelijknamige rapport downloaden. Beide vindt u aan de rechterkant van deze pagina.